Orgel - artistieke onderbouwing

Vierklaviersspeeltafel

Waarom een Engels orgel?

Heeft u ooit een Engelse kathedraal bezocht en het orgel aldaar gehoord? Van fluisterzacht tot het indrukwekkende 'full organ'? Een bijzondere klanksensatie die in Nederland nog niet kan worden gehoord. Stichting Cathedral Organ Leiden gaat hier verandering in brengen door Nederland te verrijken met deze unieke geluiden.

Hoewel orgelland Nederland een aantal Engelse orgels telt, ontbreekt het nog aan een Engels orgel van kathedrale allure dat volledig recht doet aan de belangstelling voor de Engelse koor- en orgeltraditie. Zo worden werken van bijvoorbeeld Elgar, Howells, Parry en Stanford graag uitgevoerd en gehoord. Ook de op Anglicaanse leest geschoeide evensongs trekken al geruime tijd de aandacht van een groeiend aantal toehoorders.

De veelzijdigheid van het Engels orgel dient niet alleen de traditionele Engelse orgelliteratuur. Het is ook uitermate geschikt voor de begeleiding van koor- en samenzang én optimaal bruikbaar voor de meest uiteenlopende muziekstijlen. Zo komen bijvoorbeeld orkesttranscripties en improvisaties op dit type orgel goed tot hun recht.

Waarom de Hooglandse kerk?

De Hooglandse Kerk te Leiden is de locatie bij uitstek om een Engels kathedraalorgel ten volle te benutten. Deze kerk wordt jaarlijks door tienduizenden mensen bezocht en volop gebruikt voor manifestaties, concerten en bijeenkomsten van religieuze, culturele, maatschappelijke of commerciële aard. Hier bloeit al geruime tijd een traditie als centrum voor koor- en concertuitvoeringen met een accent op Engelse koormuziek. Veel Engelse koren van naam hebben reeds opgetreden in dit monumentale gebouw met zijn fraaie akoestiek. Ook de Leidse Cantorij, die de Hooglandse Kerk als thuisbasis heeft, trekt sinds jaar en dag de aandacht met concerten en evensongs.

Tot op heden wordt voor de koorbegeleiding gebruik gemaakt van het historische, tot in het buitenland bekende De Swart / Van Hagerbeerorgel. Dit Hollandse barokorgel is echter, mede vanwege de specifieke stemming, minder geschikt om de Engelse koor- en orgelmuziek te begeleiden en uit te voeren.

Stichting Cathedral Organ Leiden heeft dan ook het initiatief genomen om voor de Hooglandse Kerk een Engels orgel te verwerven. Hoofddoel is om de Engelse koor- en orgelmuziek optimaal te kunnen vertolken voor een groot publiek in een passende entourage. Stichting Cathedral Organ Leiden beoogt hiertoe de bouw van een instrument dat is gebaseerd op de grootte en klankkleur van het type orgel zoals men dat in de Engelse kathedralen kan vinden. Een dergelijk orgel heeft de warme, orkestrale en grondtonige klankkleur die zo kenmerkend is voor de periode 1880 - 1920, de periode van de beroemde orgelbouwers 'Father' Willis en Harrison & Harrison. Met de aankoop van het 'Father' Willis orgel verzekert Stichting Cathedral Organ Leiden zich van deze monumentale klank, waarmee het artistieke succes van het nieuwe instrument is gegarandeerd!


Het Willis-orgel

Father Willis

Het aangekochte 'Father' Willis-orgel verkeert in nagenoeg originele staat en heeft 30 registers, verdeeld over drie klavieren en pedaal. Het is oorspronkelijk gebouwd voor de St Mark's Church te Birkenhead en bevond zich sinds 1995 in de orgelzaal van Henk Kooiker te Rijnsaterwoude. Wegens omstandigheden kwam dit orgel beschikbaar. Hierop heeft het bestuur van de Stichting Cathedral Organ besloten het orgel aan te kopen, na het inwinnen van onafhankelijk advies bij de gerenommeerde Engelse orgelconsultant Ian Bell. Het orgel is in februari 2008 door bestuurders, adviseurs en vrijwilligers gedemonteerd (zie foto's en filmpje) en zorgvuldig opgeslagen bij een Nederlandse orgelmaker.

Het monumentale Willis-orgel zal worden gerestaureerd en met uiterste zorgvuldigheid worden ingepast in de plannen voor een 4-klaviers instrument. De onderdelen ervan (mechanieken, windladen, pijpwerk en speeltafel) worden intact gelaten en geplaatst aan de oostkant in het noordertransept, vanuit de viering bezien in de tweede travee. Het aldus ontstane kathedraalorgel wordt onder meer bespeelbaar door middel van een nieuwe, verplaatsbare elektrische hoofdspeeltafel. De orgelkas wordt nieuw ontworpen, passend bij de stijl van het instrument en rekening houdend met de lichte, ruime architectuur van de Hooglandse Kerk. Het nieuwe pijpwerk zal in stijl van het aangekochte instrument worden bijgemaakt. Hiermee ontstaat een unieke orgelsituatie: een groot 4-klaviers Engels kathedraalorgel, waarin opgenomen een origineel 'Father' Willis-orgel van 30 stemmen en drie klavieren met pedaal en een eigen mechanische speeltafel. De kwaliteit, uitstraling en klankkleuren van het 'Father' Willis-orgel garanderen dat het uiteindelijke kathedrale orgel voldoet aan onze hoge eisen en verwachtingen.


Het kathedraalorgel

Het uiteindelijke kathedrale orgel belooft het mooiste Engelse pijporgel op het Europese vasteland te worden. Het orgel, met de 'Father' Willis-klank als basis, zal ongeveer 55 registers omvatten, verdeeld over vier manualen (Great, Swell, Choir en Solo) en vrij pedaal. Daarbij zal het beschikken over typisch Engelse registers, waarvan enkele zelfs voor het eerst in Nederland te horen zullen zijn. De bekroning van het orgel wordt gevormd door een Double Open Wood 32' van volledige lengte (tien meter), een 32-voets tongwerk én een Tuba 8' op verhoogde winddruk.

Het orgel zal worden gebruikt voor koor- en orgelconcerten, muzikale evenementen en bij festivals en concoursen. Voorts zal het orgel worden ingezet bij radio- en televisieopnamen alsmede voor opname op cd en dvd. Tot slot zal het orgel ter beschikking worden gesteld aan orgeldocenten en -studenten die zich willen verdiepen in de Engelse orgel- en koorcultuur. Ook andere orgelliefhebbers zal de mogelijkheid worden geboden om het nieuwe orgel te bespelen.

Met de realisatie van dit project dienen zich legio nieuwe culturele en educatieve mogelijkheden aan. De plannen sluiten dan ook aan op andere landelijke en lokale initiatieven om het orgel weer bij het publiek onder de aandacht te brengen. Stichting Cathedral Organ Leiden spreekt de verwachting uit dat de realisatie van het nieuwe grote Engelse orgel in de Hooglandse Kerk een impuls geeft aan de belangstelling voor de orgel- en koorcultuur in Leiden en in Nederland.