Stichting Cathedral Organ Leiden

De Hooglandse Kerk

Kapel

De geschiedenis van de Hooglandse Kerk begint met de bouw in het begin van de 14e eeuw van een houten kapel op het ‘Hooge Land’. Het kerkje is gewijd aan de vroeg-christelijke martelaar Sint Pancratius († ca. 300). Spoedig wordt deze kapel vervangen door een eenvoudige stenen kerk met een torentje, maar met de sterke economische groei van Leiden groeit al vrij snel de behoefte aan nieuwe, veel grotere kerk.

Kapittelkerk

In 1366 wordt de Sint Pancraskerk verheven tot kapittelkerk. Het collegiale kapittel bestaat voornamelijk uit leden van Leidse adellijke en andere voorname families. De nieuwe status van de kerk geeft de aanstoot tot plannen voor een grootse kruisbasiliek, die de op een steenworp afstand staande Pieterskerk in alle opzichten zal moeten overtreffen. In 1377 start de bouw van een monumentale kerk. In 1470 verleent paus Paulus II het kapittel van Sint Pancras ‘exemptie’ waardoor het kapittel niet langer onder de rechtsmacht van het bisdom Utrecht valt, maar onder direct gezag van de paus. Het kapittel blijkt zeer ambitieus. Omstreeks 1480 besluit men tot de bouw van een enorme kerk, te beginnen met een vergroting van het koor.



Kathedraal

Het lot lijkt het kapittel verder gunstig gezind: omstreeks 1525 hebben de autoriteiten in de Nederlanden plannen om de Sint Pancraskerk tot kathedraal te laten verheffen: naast Utrecht en Middelburg zou Leiden de derde bisschopsstad worden en het kapittel zou tot kathedraalkapittel verheven worden. De bloeitijd van de katholieke Middeleeuwen is echter voorbij, de beoogde bisschopszetel gaat naar de Sint Bavokerk in Haarlem en aan de bouw van de Sint Pancraskerk komt in 1535 voorgoed een einde. Het hoge schip, de stenen gewelven, luchtbogen en balustraden worden niet meer voltooid: het blijft slechts bij de aanzetten. Op het hoogtepunt van de middeleeuwen is de kerk met veel pracht en praal ingericht. In de kerk bevinden zich 24 altaren, waaronder het aan haar schutspatroon Sint Pancratius gewijde altaar.

Reformatie

De beeldenstorm van augustus 1566 laat weinig over van al dit moois: het Leidse volk dringt de kerk binnen en vernielt talloze kunstvoorwerpen en archiefstukken. De toenmalige burgemeester van Leiden, Van Dusseldorp, probeert tevergeefs met getrokken pistool bij het portaal van de kerk de menigte tegen te houden. De kerk, die in 1572 definitief in protestantse handen overgaat, dient in tijden van nood ook als graanopslag, zoals tijdens het beleg van Leiden door de Spanjaarden in 1574. Van de oorspronkelijke aankleding blijft vrijwel niets behouden.

Gouden eeuw

In de 17e eeuw vervult de Hooglandse Kerk een centrumfunctie. Er wordt veelvuldig getrouwd, gedoopt en begraven en de zondagse diensten zijn overbezet. Uit deze periode dateren onder meer het westportaal (1665), de tochtportalen in het dwarsschip (1660), de kansel uit 1632 (op een laatgotische zandstenen voet) en de banken tegen de wanden van de zijbeuken. Van de hand van de bekende kunstenaar Rombout Verhulst is een epitaaf uit 1661 aan de zuid-oost kruispijler ter nagedachtenis aan de Leidse burgemeester Pieter Adriaansz. van der Werff († 1604), die in de kerk begraven ligt. Vermeldenswaard is verder de rijk versierde grafzerk op het hoogkoor voor Justinus van Nassau († 1631), zoon van Willem van Oranje, en zijn vrouw Anna de Merode († 1634).

19e eeuw

In de het midden van de 19e eeuw is de kerk bouwvallig, onder meer als gevolg van de ramp met het kruitschip in 1807. Even wordt zelfs sloop van de kerk overwogen. Gelukkig komt het niet zover en van 1840 tot 1903 wordt de kerk flink gerestaureerd en verbouwd. Onderdeel daarvan zijn het tongewelf in het schip (1840) en de fraaie houten gewelven in koor en dwarsschip (1850), die een goed beeld geven van de oorspronkelijke ruimtewerking.

1900 / heden

Na de Tweede Wereldoorlog besluit men opnieuw tot een grote restauratie, die van 1952 tot 1972 wordt uitgevoerd. Later vinden op beperkter schaal restauratiewerkzaamheden plaats, waardoor de kerk vandaag de dag in een optimale staat verkeert. Ondanks de onvoltooide toestand is de Hooglandse Kerk een indrukwekkend monument. Het lijnenspel van de gotische kruisbasiliek, het imposant verrijzende hoogkoor, de ruimtelijke werking en het enorme vensteroppervlak (verhoudingsgewijs het grootste in Nederland) geven het geheel een bijzondere sfeer. De kerk is geroemd om haar inwendige elegante rijzigheid en akoestiek. Het brede dwarsschip is met zijn 65,70 m het breedste gotische dwarsschip ter wereld en geeft een indruk van de geplande opzet van een immense kerk, die zich na voltooiing zou moeten kunnen meten met de grote gotische kathedralen van Europa. De weelderige transeptgevels behoren tot de fraaiste voorbeelden van de late, flamboyante gotiek in Holland.

Deze website maakt gebruik van cookies. Wilt u meer informatie over cookies en welke worden opgeslagen? Lees de cookieverklaring. Niet meer tonen.